Κάθε χρόνο στις 17 Σεπτεμβρίου (30 Σεπτεμβρίου κατά το παλαιό ημερολόγιο) η Εκκλησία τιμά τη μνήμη των αγίων μαρτύρων Πίστης, Ελπίδας, Αγάπης και της μητέρας τους Σοφίας — από τους πιο αγαπητούς αγίους του ορθόδοξου κόσμου. Εκατομμύρια γυναίκες φέρουν τα ονόματά τους και η εικόνα τους βρίσκεται σχεδόν σε κάθε ναό. Λίγοι όμως γνωρίζουν ότι για περισσότερους από δώδεκα αιώνες τα λείψανα της αγίας Σοφίας τιμώνται όχι στη Ρώμη ούτε στην ορθόδοξη Ανατολή, αλλά στην Αλσατία — στη μικρή πόλη Εσό (Eschau), κοντά στο Στρασβούργο.
Μια μητέρα και τρεις κόρες
Κατά την παράδοση, η Σοφία ήταν ευσεβής χριστιανή χήρα που έζησε στη Ρώμη τον 2ο αιώνα, επί αυτοκράτορος Αδριανού (117–138). Έδωσε στις τρεις κόρες της τα ονόματα των τριών αρετών για τις οποίες γράφει ο απόστολος Παύλος: Πίστη, Ελπίδα και Αγάπη. Η ίδια η μητέρα ονομαζόταν Σοφία. Η Εκκλησία είδε από παλιά βαθύ νόημα σε αυτά τα ονόματα: η αληθινή σοφία γεννά την πίστη, την ελπίδα και την αγάπη.
Η μητέρα δεν έκρυβε την πίστη της και η φήμη της οικογένειας έφτασε ως τον αυτοκράτορα. Τα κορίτσια ήταν δώδεκα, δέκα και εννέα ετών. Σύμφωνα με τον Βίο τους, ο αυτοκράτορας υποσχέθηκε να τις υιοθετήσει αν θυσίαζαν στη θεά Άρτεμη και τις απείλησε με βασανιστήρια αν αρνούνταν. Και οι τρεις αρνήθηκαν. Η μία μετά την άλλη υπέστησαν σκληρά βασανιστήρια με φωτιά και σίδερο και κατόπιν αποκεφαλίστηκαν, ενώ η μητέρα τους τις ενθάρρυνε να μην αρνηθούν τον Χριστό.
Τη Σοφία ο αυτοκράτορας την άφησε ζωντανή, θεωρώντας ότι η θλίψη θα ήταν γι’ αυτήν χειρότερη από τον θάνατο. Εκείνη πήρε τα σώματα των παιδιών της, τα έθαψε έξω από την πόλη και έμεινε τρεις ημέρες δίπλα στον τάφο τους. Την τρίτη ημέρα κοιμήθηκε ειρηνικά εκεί, και οι χριστιανοί την ενταφίασαν δίπλα στις κόρες της. Γι’ αυτό η Εκκλησία τιμά τη Σοφία ως μάρτυρα: μαρτύρησε όχι με το σώμα, αλλά με την καρδιά.
Οι ιστορικοί σημειώνουν ότι η τιμή τους μαρτυρείται γραπτώς στη Ρώμη μόλις από τον 6ο αιώνα και ότι οι λεπτομέρειες της διήγησης διαμορφώθηκαν αργότερα. Όμως η μνήμη της μητέρας που συνόδευσε τα παιδιά της στον θάνατο χωρίς να αρνηθεί τον Χριστό έφτασε μέσα στους αιώνες σε όλους τους χριστιανικούς λαούς.
Από τη Ρώμη στην Αλσατία
Οι μάρτυρες ενταφιάστηκαν έξω από τα τείχη της Ρώμης. Κατά την παράδοση, τον 8ο και 9ο αιώνα, όταν τα λείψανα μεταφέρονταν από τα προαστιακά κοιμητήρια στους ναούς της πόλης, μέρος των δικών τους κατέληξε στη ρωμαϊκή βασιλική του San Martino ai Monti και μέρος στη μονή της Santa Giulia στη Μπρέσια.
Ο κύριος θησαυρός όμως πήρε τον δρόμο του βορρά. Γύρω στο 770 ο επίσκοπος Στρασβούργου Ρεμίγιος (Rémi) ίδρυσε γυναικεία βενεδικτίνικη μονή στο Εσό, σε ένα νησί ανάμεσα στους βραχίονες του Ρήνου. Σε προσκύνημά του στη Ρώμη έλαβε από τον πάπα Αδριανό Α΄ πολύτιμο δώρο: «το πολυτιμότατο σώμα της αγίας Σοφίας». Στις 10 Μαΐου 777 τα λείψανα υποδέχθηκαν πανηγυρικά στο Εσό, και από τότε η μονή ονομάστηκε αβαείο της Αγίας Σοφίας. Μαζί με τη μητέρα τιμώνται εκεί από παλιά και οι κόρες της.
Έτσι οι Ρωμαίες μάρτυρες έγιναν άγιες της Αλσατίας — πολύ πριν από το Σχίσμα, όταν Ανατολή και Δύση ομολογούσαν την ίδια πίστη. Για τους ορθοδόξους της Δυτικής Ευρώπης πρόκειται για ένα από τα πιο συγκινητικά προσκυνήματα της αδιαίρετης Εκκλησίας.
Δώδεκα αιώνες ιστορίας στο Εσό
Η ιστορία του αβαείου υπήρξε ταραγμένη. Το 926 οι Ούγγροι λεηλάτησαν τη μονή· στα τέλη του 10ου αιώνα ο επίσκοπος Βιδερόλδος (Widerold) ανοικοδόμησε τη βασιλική — τα τείχη της σώζονται ως σήμερα και είναι από τους αρχαιότερους ρωμανικούς ναούς της Αλσατίας. Γύρω στο 1130 προστέθηκε περιστύλιο με σκαλιστά κιονόκρανα (θραύσματά του φυλάσσονται στο Musée de l’Œuvre Notre-Dame του Στρασβούργου). Γύρω στο 1350 κατασκευάστηκε γοτθική λάρνακα για τα λείψανα και γύρω στο 1480 το γλυπτό σύμπλεγμα της αγίας Σοφίας με τις κόρες της.
Το 1525, την εποχή του Πολέμου των Χωρικών και της Μεταρρύθμισης, η μοναστική κοινότητα διαλύθηκε. Το 1632, στον Τριακονταετή Πόλεμο, ο ναός λεηλατήθηκε από σουηδικά στρατεύματα, και στη Γαλλική Επανάσταση τα μοναστηριακά κτίρια πουλήθηκαν ως εθνική περιουσία· μέσα σε αυτές τις ταραχές τα λείψανα διασκορπίστηκαν και σε μεγάλο βαθμό χάθηκαν. Τον 20ό αιώνα τεμάχια λειψάνων της αγίας Σοφίας τοποθετήθηκαν ξανά στην αρχαία λάρνακα (κατά ορισμένες πηγές, το 1938). Ο ναός είναι κηρυγμένο ιστορικό μνημείο από το 1898 και αναστηλώθηκε το 2020–2022.
Ορθόδοξοι προσκυνητές στο Εσό
Τις τελευταίες δεκαετίες οι ορθόδοξοι προσκυνητές επιστρέφουν στα λείψανα της αγίας Σοφίας, με τη θερμή φιλοξενία της καθολικής ενορίας και του δήμου του Εσό. Τον Σεπτέμβριο του 2013 έγιναν εκεί μεγάλοι εορτασμοί για τη μνήμη των μαρτύρων: προεξήρχε ο επίσκοπος Νεφτεκάμσκ Αμβρόσιος και συνέρρευσαν εκατοντάδες προσκυνητές από τη Ρωσία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, τη Βρετανία και την Ελβετία. Από τότε η ορθόδοξη ενορία των Αγίων Πάντων του Στρασβούργου τελεί τακτικά ακολουθίες και παρακλήσεις μπροστά στα λείψανα.
Τον Οκτώβριο του 2024 ιερείς από διάφορες ορθόδοξες ενορίες του Στρασβούργου και του Μετς τέλεσαν εκεί τη Θεία Λειτουργία με βυζαντινή χορωδία από τη Θεσσαλονίκη. Μετά τη Λειτουργία οι πιστοί προσκύνησαν τα λείψανα και ο τοπικός καθολικός ιερέας κάλεσε όλους σε τράπεζα στην ενοριακή αίθουσα.
Πώς θα προσκυνήσετε τα λείψανα
- Πού: Abbatiale Saint-Trophime, rue de la Première Division Blindée, 67114 Eschau, Γαλλία. Τα λείψανα βρίσκονται στη γοτθική λάρνακα, στο παρεκκλήσι της αγίας Σοφίας, δίπλα στο γλυπτό σύμπλεγμα των μαρτύρων.
- Πότε: ο ναός είναι ανοιχτός καθημερινά 9:00–17:00, εκτός από τις ώρες των καθολικών ακολουθιών.
- Πρόσβαση: το Εσό βρίσκεται περίπου 8 χλμ. νότια του Στρασβούργου· λεωφορείο αρ. 67 ως τη στάση «Abbatiale».
- Επίσης: στον ναό φυλάσσεται και τεμάχιο του Τιμίου Ξύλου· δίπλα στον ναό υπάρχει μοναστηριακός κήπος.
- Παράκληση μπροστά στα λείψανα: ομάδες προσκυνητών μπορούν να συνεννοηθούν για ακολουθία μέσω της ορθόδοξης ενορίας των Αγίων Πάντων στο Στρασβούργο (106, rue du Général Conrad, 67000 Strasbourg· ruhramprojects@gmail.com, ιστότοπος ruhram.eu). Ονόματα για μνημόνευση μπορούν να σταλούν και μέσω του ιστοτόπου της ενορίας.
- Εορτές: 17 Σεπτεμβρίου (30 Σεπτεμβρίου κατά το παλαιό ημερολόγιο) και 10 Μαΐου, επέτειος της άφιξης των λειψάνων στο Εσό.
Ένα προσκύνημα στο Εσό συνδυάζεται εύκολα με επίσκεψη στο όρος της Αγίας Οδίλης (Mont Sainte-Odile) και στον τάφο της προστάτιδας της Αλσατίας, που περιλαμβάνεται στον κατάλογο ορθόδοξων προσκυνημάτων της Ευρώπης. Στη Ρώμη, με άλλο μέρος των λειψάνων των αγίων συνδέεται κατά την παράδοση η βασιλική του San Martino ai Monti.
Σοφία και «Σοφία»
Τη μάρτυρα Σοφία δεν πρέπει να τη συγχέουμε με την Αγία Σοφία, τη Σοφία του Θεού, στην οποία είναι αφιερωμένοι οι μεγάλοι καθεδρικοί ναοί της Κωνσταντινούπολης, του Κιέβου και του Νόβγκοροντ: στη θεολογία της Εκκλησίας Σοφία του Θεού είναι πρωτίστως ο ίδιος ο Χριστός, ο Λόγος του Θεού. Υπάρχει όμως μεταξύ τους εσωτερικός δεσμός. Η μητέρα που ανέθρεψε τα παιδιά της με πίστη, ελπίδα και αγάπη και δεν αρνήθηκε τον Χριστό έδειξε πώς η θεία Σοφία γίνεται ανθρώπινη ζωή. Γι’ αυτή τη σοφία — να ζει κανείς την πίστη στη σημερινή Ευρώπη, σε μια γη όπου αναπαύονται οι άγιοι της αδιαίρετης Εκκλησίας — θέλει να γράφει η πύλη μας.
Πηγές: Δήμος Εσό· Ομοσπονδία Ιστορικών Εταιρειών της Αλσατίας· Ενορία Αγίων Πάντων Στρασβούργου (ruhram.eu)· Pravoslavie.ru· Vicariat orthodoxe· Orthodoxie.com· Visit Strasbourg.