Το Μετόχιο του Αγίου Σεργίου: πώς γεννήθηκε στο Παρίσι η θεολογική σχολή της διασποράς

Σε έναν λόφο του 19ου διαμερίσματος του Παρισιού, λίγα βήματα από το πάρκο Buttes-Chaumont, στέκει ένας μικρός πλίνθινος ναός με ξύλινη σκάλα και στέγαστρο, σαν να μεταφέρθηκε από κάποιο χωριό της βόρειας Ρωσίας. Είναι το Μετόχιο του Αγίου Σεργίου: ο ναός του οσίου Σεργίου του Ραντονέζ και το Ορθόδοξο Θεολογικό Ινστιτούτο του Αγίου Σεργίου. Πριν από εκατό χρόνια το αγόρασαν Ρώσοι πρόσφυγες με τα τελευταία τους χρήματα, και μέσα σε έναν αιώνα γεννήθηκε εδώ μια σχολή γνωστή σε όλο τον ορθόδοξο κόσμο.

Μια λουθηρανική εκκλησία στον λόφο

Ο λόφος σχηματίστηκε από το χώμα που βγήκε κατά τη διαμόρφωση του πάρκου Buttes-Chaumont, και από κάτω του βρίσκονται παλιά λατομεία. Στα μέσα του 19ου αιώνα ο πάστορας Friedrich von Bodelschwingh έχτισε εδώ εκκλησία και σχολείο για τους Γερμανούς εργάτες του Παρισιού· η γερμανική κοινότητα την αποκαλούσε «εκκλησία του λόφου» (Hügelkirche). Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο η περιουσία κατασχέθηκε ως γερμανική και το γαλλικό κράτος την έβγαλε προς πώληση.

Η αγορά της 18ης Ιουλίου 1924

Στις 18 Ιουλίου 1924 ο Μητροπολίτης Ευλόγιος, που διοικούσε τις ρωσικές ενορίες της Δυτικής Ευρώπης, αγόρασε το ακίνητο σε δημόσια δημοπρασία στο Μέγαρο Δικαιοσύνης. Ο ναός και τέσσερα κτίρια κατοικιών ανάμεσα στα δέντρα κατακυρώθηκαν για περίπου 321.000 φράγκα, με τιμή εκκίνησης 150.000. Εγγυητές ήταν ο Μιχαήλ Οσόργκιν και ο πρίγκιπας Γρηγόριος Τρουμπετσκόι. Κατά το παλαιό ημερολόγιο η ημέρα της δημοπρασίας ήταν 5 Ιουλίου, εορτή της ευρέσεως των λειψάνων του οσίου Σεργίου του Ραντονέζ — εξ ου και το όνομα.

Οι πρόσφυγες όμως δεν είχαν χρήματα. Στις 19 Αυγούστου 1924, εορτή της Μεταμορφώσεως, ο Μητροπολίτης Ευλόγιος κήρυξε έρανο σε όλη τη ρωσική διασπορά. Ως την 1η Φεβρουαρίου 1925 συγκεντρώθηκαν 482.632 φράγκα, από τα οποία περίπου 300.000 τα έδωσαν οι ίδιοι οι πρόσφυγες. Βοήθησαν ο Αμερικανός John Mott της YMCA καθώς και προτεστάντες, αγγλικανοί και Εβραίοι ευεργέτες.

Ο ναός και οι τοιχογραφίες του Στελέτσκι

Ο ναός εγκαινιάστηκε την 1η Μαρτίου 1925, Κυριακή της Συγχωρήσεως. Βρίσκεται στον όροφο της παλιάς πλίνθινης νεογοτθικής εκκλησίας· στο ισόγειο στεγάζονται αίθουσες διδασκαλίας. Εξωτερικά προστέθηκαν ξύλινη σκάλα και στέγαστρο, που δίνουν στο μετόχι τη γνώριμη μορφή του. Το καμπαναριό χτίστηκε αργότερα, τη δεκαετία του 1950.

Από τον Νοέμβριο του 1925 έως τον Δεκέμβριο του 1927 ο ζωγράφος Ντμίτρι Στελέτσκι ιστόρησε τον ναό, στηριζόμενος στα σχέδιά του από τις τοιχογραφίες της μονής Φεραπόντοφ· τα πρόσωπα ζωγράφιζε η πριγκίπισσα Ελισάβετ Λβόβα. Ο Στελέτσκι σχεδίασε και το τριώροφο τέμπλο με περίπου εκατόν δέκα εικόνες. Η Ωραία Πύλη είναι παλαιά, του 16ου αιώνα, και την άνοιξη του 1925 δωρήθηκε στον ναό μια εικόνα της Θεοτόκου του Τιχβίν του 17ου αιώνα. Η διακόσμηση συνεχίζεται στην εξωτερική σκάλα με τους Πατέρες της Εκκλησίας και στις πόρτες με τον Ευαγγελισμό.

Το Ινστιτούτο

Οι πρόσφυγες είχαν ήδη οργανώσει θεολογικά μαθήματα στο Παρίσι το 1921. Στις 30 Απριλίου 1925 άρχισε στον λόφο προπαρασκευαστική τάξη με 19 φοιτητές· την πρώτη διάλεξη, για το κήρυγμα του αποστόλου Ανδρέα στη Ρωσία, έδωσε ο ιστορικός Αντόν Καρτασόφ. Το πλήρες πρόγραμμα άρχισε στις 8 Οκτωβρίου 1925 με 32 φοιτητές, με πρύτανη τον Μητροπολίτη Ευλόγιο. Οι πρώτοι διδάσκοντες ήταν:

• ο Επίσκοπος Βενιαμίν (Φεντσένκοφ): ποιμαντική, λειτουργική, εκκλησιαστικά σλαβονικά, Παλαιά Διαθήκη·
• ο π. Σέργιος Μπουλγκάκοφ: δογματική θεολογία·
• ο Αντόν Καρτασόφ: εκκλησιαστική ιστορία και εβραϊκά·
• ο Σεργκέι Μπεζομπράζοφ, μετέπειτα Επίσκοπος Κασσιανός: Καινή Διαθήκη και ελληνικά·
• ο Βασίλειος Ζενκόφσκι: φιλοσοφία, ψυχολογία, παιδαγωγική.

Αργότερα δίδαξαν ο Γεώργιος Φεντότοφ, ο Μπορίς Βισεσλάβτσεφ, ο Γεώργιος Φλωρόφσκι, ο αρχιμανδρίτης Κυπριανός (Κερν), ο Νικόλαος Αφανάσιεφ, και μετά τον πόλεμο ο Αλέξανδρος Σμέμαν, ο Ιωάννης Μέγεντορφ, ο Παύλος Εφντοκίμοφ, ο Μπορίς Μπομπρίνσκοϊ, ο Olivier Clément, ο Νικόλαος Λόσκι. Ανάμεσα στους αποφοίτους είναι ο Πατριάρχης Αντιοχείας Ιγνάτιος Δ΄ και οι π. Αλέξανδρος Σμέμαν και π. Ιωάννης Μέγεντορφ.

Το Ινστιτούτο δεν ζούσε μόνο με παραδόσεις. Από το 1928 εκδίδεται το περιοδικό «La Pensée orthodoxe». Η χορωδία του, υπό τον Νικόλαο Οσόργκιν, έκανε δεκαπέντε περιοδείες συναυλιών στην Ευρώπη το 1933–1938. Από το 1953 γίνονται οι Λειτουργικές Εβδομάδες, που ξεκίνησε ο αρχιμανδρίτης Κυπριανός. Από το 1951 έως το 1964 ετοιμάστηκε εδώ, υπό την καθοδήγηση του Επισκόπου Κασσιανού, ρωσική μετάφραση της Καινής Διαθήκης, η οποία εκδόθηκε ολόκληρη το 1970. Ως το 1939 το Ινστιτούτο είχε περίπου εκατό αποφοίτους, από τους οποίους πάνω από εξήντα έγιναν ιερείς και διάκονοι. Από τη δεκαετία του 1960 η διδασκαλία πέρασε σταδιακά στα γαλλικά· από το 1975 γίνονται δεκτές γυναίκες ισότιμα, και από το 1982 λειτουργεί εξ αποστάσεως εκπαίδευση.

Το μετόχι σήμερα

Από το 2019 η ενορία και το Ινστιτούτο, μαζί με ολόκληρη την Αρχιεπισκοπή των Ορθοδόξων Εκκλησιών Ρωσικής Παράδοσης στη Δυτική Ευρώπη, ανήκουν στο Πατριαρχείο Μόσχας. Καγκελάριος του Ινστιτούτου είναι ο Μητροπολίτης Δούμπνας Ιωάννης και κοσμήτορας από το 2021 ο καθηγητής Michel Stavrou. Λειτουργεί και εξ αποστάσεως τμήμα στα ρωσικά.

Εδώ και περίπου είκοσι χρόνια αποκαθίστανται οι τοιχογραφίες του Στελέτσκι με χρηματοδότηση της ενορίας και του Δήμου του Παρισιού, και οι εργασίες πλησιάζουν στο τέλος τους. Το κεντρικό κτίριο περιμένει ακόμη ανακαίνιση. Το 2025 ο ναός χαρακτηρίστηκε ιστορικό μνημείο της Γαλλίας.

Πηγές: ιστορία του Ινστιτούτου στο saint-serge.net, ιστότοπος της ενορίας, βάση Mérimée του γαλλικού Υπουργείου Πολιτισμού, λήμμα για το Ινστιτούτο του Αγίου Σεργίου στην Ορθόδοξη Εγκυκλοπαίδεια (Μόσχα), μελέτη του Επισκόπου Κασσιανού (Μπεζομπράζοφ) για το Ινστιτούτο.